Zorunlu karşılık nedir?
Zorunlu karşılık, bankaların belirli yükümlülüklerine karşılık merkez bankasında tutmaları gereken tutardır. Hangi yükümlülüklerin kapsandığı, hangi para cinsinde ve ne oranda tutulacağı yürürlükteki düzenlemeye göre değişir.
Hesaplama ve işleyiş
1. Matrah ve oran Önce düzenlemenin kapsadığı mevduat ve benzeri yükümlülükler belirlenir. Ardından ilgili oran uygulanır. Basitleştirilmiş örnekte 100 liralık kapsamdaki yükümlülüğe yüzde 10 oran uygulanırsa 10 lira karşılık gerekir. Bu örnek gerçek oranı göstermez; vadeye, para cinsine ve kurala göre oran değişebilir. 2. Tesisi ve izleme Yükümlülüklerin hesaplandığı dönem ile karşılığın merkez bankası hesabında tutulduğu tesis dönemi farklı olabilir. Eksik tesisin yaptırımı ve karşılığa getiri ödenip ödenmeyeceği düzenlemeye bağlıdır. Güncel oran, kapsam ve dönemler yalnız resmî TCMB tablosundan kontrol edilmelidir. 3. Likidite etkisi Karşılık oranı yükselirse, diğer koşullar aynıyken bankaların serbest kullanabileceği fon azalabilir; düşerse artabilir. Ancak bankaların kredi kararı sadece bu orana bağlı değildir. Sermaye gereklilikleri, fonlama maliyeti, kredi talebi ve risk değerlendirmesi de belirleyicidir. 4. Politika amacı Zorunlu karşılıklar likidite yönetimini ve parasal aktarımı desteklemek için kullanılabilir. Bazı düzenlemelerde finansal istikrar amaçları da öne çıkar. Bankada tutulan her nakdin “zorunlu karşılık” sayılmaması gerekir; operasyonel nakit ve gönüllü fazla rezerv farklıdır.
Etkileri ve sınırları
5. Mevduat sahibinin parası mı? Zorunlu karşılık, müşterinin hesabındaki bakiyenin birebir ayrı bir zarf içinde bekletilmesi değildir; bankanın toplam belirlenmiş yükümlülükleri üzerinden hesaplanır. Müşterinin bankadan alacağı ve mevduat güvencesi ayrı hukuki konulardır. 6. Sık karıştırılanlar Oran yüzde 10 ise “bankanın kalan yüzde 90’ı mutlaka krediye dönüştürmesi” gerektiği sonucu çıkmaz. Ayrıca oran değişti diye enflasyon veya piyasa faizi aynı gün aynı oranda değişmez. Uygulamanın etkisi diğer politika araçları ve ekonomik koşullarla birlikte değerlendirilir.