Araştırma İçin Etik Kurul Onayı Ne Zaman Gerekir?
Bir araştırmada etik kurul başvurusu gerekip gerekmediği yalnız tezin adından anlaşılmaz. İnsanlarla görüşme, anket, gözlem, sağlık verisi, mevcut kayıtların kullanımı ve örneklerin toplanması farklı riskler ve yetkili kurullar doğurabilir. Öğrenci projelerinde danışmanın rolü de kurum yönergesine bağlıdır. Ankara Üniversitesi'nin başvuru sayfası insan katılımcılı çalışmaların ilgili kuruluna yönlendirir; İTÜ öğrenci araştırma projeleri için ayrı bir yol açıklar. Kararı veri toplamaya başladıktan sonra değil, yöntem ve veri akışı tasarlanırken araştırmak gerekir.
Başvuruyu gerektiren araştırmayı tanıma
1. Veri kaynağını sınıflandırın. Katılımcılarla görüşme veya anket, davranış gözlemi, deney, biyolojik örnek, kişisel veri içeren arşiv ve hassas kayıtların yeniden analizi için farklı değerlendirmeler söz konusu olabilir. Tamamen kamuya açık anonim verinin kullanımı ise otomatik olarak aynı başvuru yolunu gerektirmeyebilir. Araştırma sorusu, kimden ne alınacağı, veri biçimi ve kimlik belirleme olanağı yazılı hale gelmeden 'etik kurul gerekmiyor' kararına varmayın. Bir kişinin adını silmek, ayrıntılı küçük bir veri kümesindeki yeniden tanınma riskini mutlaka ortadan kaldırmaz. 2. Yetkili kurulu bulun. Sağlık bilimleri, sosyal ve beşeri bilimler, eğitim bilimleri ve insan araştırmaları kurum içinde ayrı komitelerce incelenebilir. Ankara Üniversitesi başvuru sayfası araştırmanın alanına göre kanalları ayırır. İTÜ sayfası TÜBİTAK 2209 öğrenci projelerinde etik onay gereken işlere yön verir. Başka üniversitedeki bir kurulun formu, kendi enstitünüzün veya projenizin yetkili kuruluna başvuru yerine geçmez. Danışman, proje yürütücüsü ve veri toplanacak kurumla hangi kurulun yetkili olduğunu önceden doğrulayın. 3. Başvuru dosyasını yöntemle uyumlu kurun. Araştırma protokolünde amaç, örneklem, katılımcı bulma yolu, sorular ve ölçüm araçları, beklenen riskler ve yararlar, gönüllü onam, veri saklama ve silme planı birbirini tutmalıdır. Çocuklar veya karar verme yetisi sınırlı gruplar gibi katılımcılarda ek güvenceler gerekebilir. Kurulun istediği danışman imzası, kurum izni veya örnek bilgilendirme metnini kontrol edin. 'Görüşme yapılacak' demek yeterli değil; görüşmenin kaydedilip kaydedilmeyeceği ve kimin erişeceği de açık olmalıdır.
Onay, veri toplama ve değişiklikler
4. Zamanlamayı doğru kurun. Başvuru, kurul incelemesi ve gerekirse düzeltme için akademik takvimde pay bırakın. Katılımcı toplama veya anket yayınına kurul değerlendirmesi gerektiği halde önce başlamak, sonradan alınan kararın önceki veriyi kapsayacağı anlamına gelmez. Bazı kurumlar etik muafiyet veya gerekmeme görüşünü de resmi süreçle bildirir. Böyle bir duruma kendi kendinize karar vermek yerine yetkili birimden yazılı yönlendirme isteyin. Saha yapılan okul veya hastanenin izni, etik kurul kararından ayrı olarak gerekebilir. 5. Onamı gerçek bir süreç olarak uygulayın. Katılımcıya çalışmanın amacını, gönüllülüğü, çekilme sınırlarını, beklenen süreyi, kayıt yöntemini ve iletişim kişisini anlaşılır dille açıklayın. İmza formu tek başına güvenli veri yönetimi değildir. Veriyi yalnız gereken kişilerle paylaşın; tanımlayıcı kayıtları, analiz dosyasını ve anahtar listesini uygun biçimde ayırın. Görüşme veya çevrim içi anket planında büyük değişiklik yaparsanız önce kurulun değişiklik bildirim kuralını inceleyin. İlk onay her yeni yöntemi kendiliğinden kapsamayabilir. 6. Yayın ve tez aşamasında belgeyi saklayın. Onay numarası, tarih, kurul adı, yürütücü ve onaylanan protokol sürümü tutarlı olmalıdır. Tez, makale veya proje raporu etik bilgiyi kurum ve yayıncı isteğine göre sunar. Kişisel veri işleme yükümlülükleri, katılımcı onamı ve kurumdan araştırma izni birbirine karıştırılmamalıdır. Başvuru gerekip gerekmediği alan, veri ve güncel yönergeye bağlı olduğundan danışmanla birlikte yetkili kurulun resmi sayfasını yeniden kontrol edin. Etik denetimin amacı, araştırmayı durdurmak değil katılımcıya ve veriye yönelik riski önceden belirleyip yönetmektir.