Paragrafta bağlayıcı ifadeler nasıl öğretilir?
Paragrafta bağlayıcı ifadeleri öğretmek, öğrenciye uzun bir “ancak, ayrıca, dolayısıyla” listesi ezberletmek değildir. Önce cümleler arasında neden, karşıtlık, örnek veya sıralama ilişkisi kurulup kurulmadığı belirlenir. İfade bu ilişkiye göre seçilir; bazen açık tekrar ya da cümle sırasını düzeltmek bağlaç eklemekten yararlıdır. Paragrafın ana düşüncesi korunmalıdır.
Cümle ilişkisinden sözcük seçimine
1. Önce cümleler arasındaki anlam bulunur Bir paragrafta “Yağmur başladı. Maç ertelendi.” cümleleri arasında neden-sonuç ilişkisi kurulabilir. “Bu nedenle” sözü bu ilişkiyi açıklaştırır, ancak iki olayı bağlayan gerekçeyi öğretmenin kontrol etmesi gerekir. Başka bir cümle çifti karşıtlık veya örnekleme isteyebilir. Öğrenci sözcük listesinden rastgele bağlaç seçmeden önce “İkinci cümle birincinin sonucu mu, karşıtı mı, örneği mi?” sorusunu yanıtlar. Bağlayıcı ifadenin işlevi, yazıda zaten kurulan düşünce ilişkisini görünür kılmaktır. 2. Aynı bağlaç her ilişkiye uymaz “Ancak” karşıtlık işaretler; “örneğin” örnek verir; “çünkü” gerekçe bildirir. “Okul bahçesine ağaç dikildi. Ancak gölge arttı” cümlesi beklenen olumlu ilişkiyi gereksiz karşıtlık gibi gösterebilir. “Bu nedenle gölge arttı” daha uygun olabilir, ancak gerçek bağlamda büyümüş ağaçların zaman içindeki etkisi ayrıca açıklanmalıdır. Öğretmen doğal görünmeyen örnekleri tartıştırır; sadece dil bilgisel olarak geçerli olması, bağlantının anlamca doğru olduğu anlamına gelmez. Öğrenci “neden bu ifade?” sorusuna cevap vermelidir. 3. İlişkiyi sözcüksüz de kurmak mümkündür Her cümlenin başına “ayrıca”, “buna karşın” veya “sonuç olarak” koymak metni ağırlaştırır. Kimi bağlantı önceki cümledeki anahtar sözcüğün bilinçli tekrarı, açık bir zamir veya aynı konu üzerinden ilerleme ile kurulabilir. “Bu durum” ifadesinin neye gönderme yaptığı belirsizse bağlaç eklemek sorunu çözmez. Öğrenci iki cümleyi yan yana okuyup okurun hangi kavramı takip ettiğini söyler. Gerekli yerde anahtar adı yeniden yazar; bağlantı anlaşılırsa ek sözcük zorunlu değildir.
Paragraf bütünlüğü ve yeniden yazma
4. Paragrafın ana düşüncesi yön verir Paragraftaki bütün cümleler aynı ana düşünceye hizmet etmiyorsa bağlayıcı sözlerle süslemek birliği sağlamaz. Öğrenci ana düşünceyi bir cümlede özetler ve her destek cümlesinin hangi görevi yaptığını işaretler: açıklama, örnek, karşılaştırma veya sonuç. İlgisiz bilgi çıkarılır ya da başka paragrafa taşınır. Sonra gerekli geçiş noktaları belirlenir. “Öncelikle” ile başlayıp devamında hiçbir sıralama yapmayan metin, biçimsel bağlantı görünse de mantıksal düzen açısından eksiktir. 5. İki sürüm karşılaştırılarak düzeltme yapılır Bir taslakta bütün bağlayıcılar silinir; öğrenci hangi ilişkinin belirsizleştiğini ve hangisinin zaten açık olduğunu belirler. Ardından yalnız gerekli yerlere uygun sözcükler ekler veya cümle sırasını değiştirir. Öğretmen “daha fazla geçiş kullan” yerine “buradaki örneğin önceki iddiaya nasıl bağlandığını göster” diye geri bildirim verir. Öğrenci önceki ve sonraki sürümü okurdan değerlendirmesini ister. Amaç kullanılan bağlaç sayısını artırmak değil, okurun gerekçe zincirini kolayca izleyebilmesidir. 6. Yeni paragrafta uygun bağ kurulur Değerlendirmede iklim, okul kütüphanesi veya spor gibi yeni bir konuda dört karışık cümle verilir. Öğrenci anlam ilişkilerine göre sıralar, en az iki farklı ilişkiyi adlandırır ve yalnız gerekli geçişleri kullanır. Kendi yazdığı yeni paragrafta da bir ifadenin yerine başka birini koyunca anlamın nasıl değiştiğini açıklar. Yanlış seçim, bağlacın sözcük anlamını bilmemekten veya cümlelerin ilişkisini kuramamaktan kaynaklanabilir; öğretim buna göre değişir. Tek bir bağlaç listesi akıcı yazıyı otomatik üretmez.