Buharlaşma ve terleme birlikte nasıl ölçülür?
Toprak, açık su ve bitkilerden atmosfere geçen suyun ortak adı evapotranspirasyondur. Suyun yüzeyden doğrudan buharlaşması ile bitkinin köklerden alıp yapraklarından vermesi farklı yollardır. Sahada bunları birbirinden kusursuz ayırmak zordur; ölçüm ve model seçimi, “gerçekte giden su” ile “koşullar elverirse gidebilecek su” ayrımına bağlıdır.
Su ve enerji bilançosunda evapotranspirasyon
1. Hangi akılar toplanır? Güneş enerjisi suyu toprak ve su yüzeyinden buhara dönüştürür; bitkide ise kökten alınan su stomalar üzerinden havaya geçer. USGS, evapotranspirasyonu buharlaşma ve bitki terlemesinin toplamı olarak açıklar. Aynı yağışın bir bölümü dereye akar, bir bölümü toprağa sızar, bir bölümü depoda kalır, bir bölümü atmosfere geri döner. Evapotranspirasyon bir su akısıdır, tek seferlik depolanmış su miktarı değildir; genellikle gün veya dönem başına milimetre su derinliğiyle ifade edilir. 2. Ölçüm istasyonu neyi yakalar? Enerji ve su buharı akılarını izleyen kuleler rüzgârla taşınan nemi ve türbülansı örnekler; küçük bir buharlaşma kabı ise açık su yüzeyinin kaybına işaret eder. Toprak nemi sondası su stokundaki değişimi gösterir, fakat akış ve yağış bilinmeden bütün azalmayı terleme diye yorumlamak doğru olmaz. Lizimetre bir toprak-bitki hacminin kütle değişimini izleyerek kaybı değerlendirebilir. Her yöntemin temsil ettiği alan ve örtü farklıdır; tek kap ölçümü karmaşık bir ormanın toplam evapotranspirasyonu değildir. 3. Potansiyel ile gerçek değer neden farklıdır? Potansiyel veya referans evapotranspirasyon, yeterli su ve tanımlanmış bitki/yüzey koşullarında atmosferin su talebini temsil eden bir karşılaştırmadır. Gerçek evapotranspirasyon toprakta erişilebilir su azalınca, kökler derine uzanamadığında veya bitki yaprak alanı değiştiğinde daha düşük olabilir. Sıcak hava tek başına gerçek kaybı sürekli artırmaz; kurumuş toprağın sınırı önemlidir. Bu yüzden tarımsal sulama hesabında kullanılan referans değer, yerel ürünün büyüme evresi ve toprak koşuluna göre yorumlanır. Bir model sonucu doğrudan ölçülmüş litre olarak sunulmamalıdır.
Haritalama ve kuraklık yorumu
4. Uydu tahmini nasıl kurulur? Uydu yüzey sıcaklığı ve bitki örtüsü gibi işaretleri gözler; meteoroloji verisiyle birlikte enerji dengesi üzerinden su akısı tahmin edilebilir. Bitkinin renklenmesi nem stresine ipucu verebilir, ancak bulut, karma pikseller, gölge ve farklı arazi yönetimi belirsizlik yaratır. Sıcak bir çıplak yüzeyin düşük terlemesi ile iyi sulanmış tarlanın yüksek terlemesi aynı hava sıcaklığında görülebilir. Harita çözünürlüğü parselden büyükse tek tarlanın durumunu güvenle vermez; yöntem, zaman aralığı ve yer ölçümleriyle doğrulama kontrol edilir. 5. Kuraklıkta ne anlatır? Yağış azalması önce meteorolojik kuraklık işareti olabilir; topraktaki su stoğu ve gerçek evapotranspirasyonun tepkisi bitki örtüsü ve mevsime bağlıdır. Nemli bir başlangıç toprağı bir süre kaybı karşılayabilir, uzun süreli açık bir dönemde ise bitki su kısıtlanınca gerçek akı azalabilir. Bu değişim her yerde aynı gün yaşanmaz. Kuraklık değerlendirmesinde yağış, toprak nemi, akarsu, bitki durumu ve atmosfer talebi birlikte izlenir. Sadece yüksek potansiyel evapotranspirasyon görmek ürün kaybının gerçekleştiğini kanıtlamaz. 6. Su yönetiminde hangi sınır korunur? Bir havzanın basit bütçesinde yağış, dışarı akış, depolama değişimi ve evapotranspirasyon birbirine bağlıdır; fakat yeraltı suyu girişi, insan çekimleri ve ölçüm hataları hesabı zorlaştırır. Sulama kararı için birkaç istasyonun genel haritası değil, mahsul, kök derinliği, toprak ve yerel su koşulları gereklidir. Buharlaşma ile terlemenin payını ayırabilmek bilimsel olarak yararlıdır, ancak bütün yöntemler bu iki bileşeni doğrudan ayrı ölçmez. Ürün tarihini, birimi ve belirsizliği açıklamadan başka yıl veya havzayla karşılaştırma yapılmamalıdır.