Gölgelendirme haritası yer şekillerini nasıl gösterir?
Gölgelendirme haritası, sayısal yükseklik modelini yapay bir ışık kaynağıyla aydınlatılmış gibi gösterir. Sırt, vadi ve yamaçlar böylece üç boyutluymuş izlenimi verir. Koyu hücre mutlaka alçak değildir; seçilen ışık yönüne bakan yüzey açık, ters bakan yüzey koyu görünür. Bu görselleştirme yükseklik veya eğim ölçümü yerine geçmez.
Yapay ışıkla araziyi görselleştirmek
1. Gölgelendirme nasıl hesaplanır? Bir sayısal yükseklik modeli komşu hücrelerdeki yükselti değişiminden yüzeyin bakısını ve dikliğini türetir. Harita yazılımı seçilen ışık azimutunu ve ufuk üzerindeki yükselme açısını kullanarak her yüzeyin ne kadar aydınlık görünmesi gerektiğini hesaplar. Gerçek bir fotoğraftaki güneşin konumu olmak zorunda değildir; kartografın belirlediği varsayımsal ışık kullanılır. Bu nedenle aynı arazinin iki gölgelendirmesi farklı görünebilir. USGS 3DEP gösterimleri eğim, bakı, tek yönlü ve çok yönlü gölgelendirmeyi ayrı ürünler olarak sunar. 2. Işık yönü algıyı neden değiştirir? Işık kuzeybatıdan verildiğinde bazı sırtlar kabarık, bazı çukurlar derin görünür. Işık ters yöne çevrilince insan gözü aynı şekli içbükey ya da dışbükey sanabilir; buna rölyef terslenmesi denebilir. Düşük ışık açısı küçük pürüzleri vurgular ama geniş koyu alanlar bilgi gizler; yüksek açı kontrastı azaltır. Haritada ışık yönünü belirtin, kritik bir vadiyi birkaç açıyla inceleyin. Ekranın parlaklığı veya sonradan yapılan kontrast artırımı da yorum üzerinde etkili olur. 3. Hangi DEM kullanılır? Çıplak yer modelinde ağaç ve bina çıkarılmaya çalışılır; yüzey modelinde bu nesneler tepeler gibi görünebilir. Şehir için yüzey modeli çatı düzenini vurgularken jeomorfoloji için çıplak arazi modeli daha uygun olabilir. Hücre boyutunun büyümesi dar hendekleri yumuşatır; küçük boyut ise ölçüm gürültüsünü görünür kılabilir. Yatay koordinat ve düşey yükselti birimi uyumsuzsa yamacın yönü ve dikliği yanlış hesaplanır. Veri boşlukları, su yüzeyleri ve karolar arasındaki dikiş çizgileri sahte yer şekli gibi görünmemelidir.
Gerçek ölçüler ve yorum sınırları
4. Haritada koyuluk neyi söylemez? Koyu ton yüksekliğin az olduğunu göstermez. Yüksek bir dağın ters yamaçları, alçak vadinin aydınlık yüzünden daha koyu olabilir. Parlaklık ölçüm birimi değildir; yamaç eğimi derece veya yüzde olarak ayrı hesaplanır. Gölgelendirme üzerine renkli yükselti katmanı ve eşyükselti eğrileri eklemek okuyucunun hem biçimi hem mutlak yüksekliği görmesine yardım edebilir. Buna rağmen aşırı doygun renkler gölge sınırını gerçek kaya veya toprak sınırı gibi gösterme riski taşır. 5. Çok yönlü aydınlatma ne zaman yararlıdır? Tek yönden ışık, ışığa paralel uzanan sırtların bir bölümünü saklayabilir. Birden çok ışık yönünün birleşimi farklı doğrultudaki olukları daha dengeli görünür kılar. USGS'nin DEM görselleştirmeleri tek ve çok yönlü örnekleri ayırır. Çok yönlü sonuç kartografik okunurluğu artırabilir, fakat yeni bir saha ölçümü üretmez. Çok küçük bir set, eski yol izi veya fay çizgisi sandığınız unsurun görüntü işleme izi olup olmadığını kaynak DEM, farklı çözünürlük ve saha verisiyle sınayın. 6. Sonuç nerede kullanılabilir? Gölgelendirme rota taslağı, vadi biçimi incelemesi, tarihsel peyzaj yorumları ve topoğrafik harita anlatımı için güçlü bir arka plandır. Deprem fayı, heyelan veya su baskını sınırını tek başına kanıtlamaz. Bir haritada birim, yükseklik datumu, DEM tarihi ve çözünürlüğü, ışık yönü ve açısı, kullanılan renk katmanları ile düşey abartı varsa miktarı açıklanmalıdır. Kritik karar için resmî tehlike haritası, yerinde doğrulama ve ilgili uzman incelemesi ayrıca gerekir.