Bitkilerde apikal baskınlık ne demek?
Apikal baskınlık, ana sürgün ucunun aşağıdaki yan tomurcukların büyümesini sınırlamasıdır. Bu düzen yalnızca tek bir hormonla açıklanmaz; oksin taşınması, diğer hormonlar, şeker erişimi ve ışık koşulları hangi tomurcukların dala dönüşeceğini birlikte etkiler.
Süreç ve temel mekanizma
1. Tomurcuk bulunması dal oluşması değildir Yaprakların gövdeyle birleştiği koltuklarda yan tomurcuklar bulunabilir. Bu tomurcuklar gelişme potansiyeli taşısa da hepsi hemen uzamaya başlamaz. Ana sürgün etkin büyürken bazıları uzun süre küçük kalır. Böylece bitkinin kaynakları belirli büyüme eksenlerine yönlenir. Apikal baskınlık bu büyümenin düzenlenmesiyle ilgilidir; tomurcukların baştan hiç oluşmamasıyla aynı durum değildir. Yan dal sayısı bu yüzden yalnızca görünür tomurcuk sayısından hesaplanamaz. 2. Oksinin dolaylı rolü Sürgün ucunda üretilen oksin gövde boyunca aşağı taşınır ve dallanma düzeninin kurulmasına katılır. Ancak oksinin her tomurcuğa girip doğrudan kapatma düğmesi gibi çalıştığı basit model yeterli değildir. Gövdedeki hormon dengeleri ve tomurcuğun kendi oksinini dışarı taşıyabilmesi de önemlidir. Taşıma yolları arasındaki etkileşimler, hangi tomurcuğun büyümeye başlayabileceğini etkiler. Oksin, daha geniş bir düzenleyici ağın temel bileşenlerinden biridir. 3. Diğer hormonlar ve şekerler Sitokininler birçok durumda tomurcuk büyümesini desteklerken strigolaktonlar dallanmayı sınırlayan sinyallere katılabilir. Şekerler de yalnızca yakıt değildir; tomurcuğun etkinleşmesini etkileyen bilgi taşır. Ana sürgün güçlü bir tüketim merkezi olduğunda yan tomurcuklara ulaşan kaynaklar değişebilir. Bu bileşenlerin ağırlığı tür ve gelişim koşullarına bağlıdır. Bütün dallanma davranışlarını tek bir hormonun çokluğu veya azlığıyla açıklamak, kaynak dağılımı ve sinyal etkileşimlerini gözden kaçırır.
Çevresel koşullar ve biyolojik sınırlar
4. Uç alındığında ne değişir? Ana sürgün ucu kaybolduğunda hormon taşınması ve kaynakların dağılımı değişebilir. Daha önce baskılanmış bazı tomurcuklar büyümeye başlayıp yan dallar oluşturabilir. Yine de tepki anında ve her tomurcukta eşit değildir. Bitkinin yeterli ışık, su ve canlı tomurcuk dokusu taşıması gerekir. Bazı türlerde eski odun üzerindeki tomurcukların yeniden sürmesi sınırlıdır. Bu nedenle apikal baskınlık kavramı bütün bitkilere aynı budama sonucunu garanti etmez. 5. Işık ve komşuların etkisi Bitki örtüsünde kırmızı ışığın uzak kırmızıya oranı değiştiğinde gölgelenme sinyalleri oluşabilir. Bazı bitkiler bu koşullarda dallanmaya ayırdığı kaynakları azaltıp ana eksende uzamayı artırır. Toplam ışık düzeyi de şeker üretimini etkiler. Dolayısıyla sık dikilen ve açıkta yetişen aynı tür farklı dallanma örüntüsü gösterebilir. Bu fark yalnızca sürgün ucunun fiziksel yüksekliğine bağlı değildir; çevresel bilgi, büyüme programını hormon ve metabolizma üzerinden değiştirir. 6. Ağaç biçimi tek nedene bağlanamaz Apikal baskınlık, genç sürgünlerin yan tomurcuk kontrolünü açıklamak için kullanılır. Yaşlı ağaçlarda dal hiyerarşisi, yerçekimi, ışık dağılımı ve önceki hasarlar da tepe biçimini etkiler. Tek liderli büyüme ile her koşulda yan dalların tamamen yokluğu aynı şey değildir. Türün doğal mimarisi ve gelişim evresi bilinmeden biçimden kesin hormon tanısı konamaz. Fizyolojik mekanizmayı anlamak, gözlenen şeklin hangi koşullarda ortaya çıktığını araştırmayı gerektirir.