Hassasiyet ile doğruluk arasındaki fark ne?
Ölçümde doğruluk, sonucun ölçülen büyüklüğün gerçek ya da uygun referans değerine yakınlığını anlatır. Kesinlik ise aynı koşullarda tekrarlanan ölçümlerin birbirine ne kadar yakın olduğuyla ilgilidir. Günlük dilde “hassasiyet” bu iki anlamda da kullanıldığı için karışıklık doğar. Bir cihaz her seferinde benzer fakat referanstan uzak sonuç verebilir.
Tekrarlanan sonuçlar ve referans değer
1. Aynı sonucu almak neden yeterli değildir? Bir terazinin bilinen bir referans kütleyi üç kez 102,0; 102,1 ve 102,0 gram gösterdiğini düşünelim. Referans değer 100,0 gramsa sonuçlar birbirine çok yakındır; buna rağmen ortak bir sapma vardır. Bu örnek, tekrarlanabilirliğin tek başına doğruluk sağlamadığını gösterir. Karşılaştırmada kullanılan referansın da belirsizliği bulunduğu unutulmamalıdır. Sayılar kavramı açıklamak içindir; belirli bir cihazın uygunluk değerlendirmesi değildir. 2. Rastgele değişim ile sistematik sapma nasıl ayrılır? Aynı ölçüm farklı anlarda biraz değişiyorsa çevre, örnek veya okuma süreci rastgele saçılma oluşturuyor olabilir. Yanlış sıfırlama, uygun olmayan kalibrasyon veya kararlı bir yöntem etkisi ise sonuçları belirli yönde kaydırabilir. Bu bileşenlerin ayrılması ölçüm tasarımına bağlıdır. Tek bir okumadan saçılmayı güvenilir biçimde hesaplamak mümkün değildir. Birden çok tekrar yapmak rastgele değişim hakkında bilgi verir, fakat her sistematik etkiyi kendiliğinden ortaya çıkarmaz. 3. Ortalama almak her hatayı düzeltir mi? Bağımsız rastgele etkiler uygun koşullarda ortalama alınarak azaltılabilir. Fakat bütün ölçümler aynı miktarda yüksekse, ortalama da yüksek kalır. Daha çok tekrar yapmak bu ortak kaymayı yok etmez. Önce ölçüm yönteminin ve referansla ilişkisinin araştırılması gerekir. Ayrıca ardışık ölçümler birbirine bağımlı olabilir; böyle bir durumda ölçüm sayısının artması beklenen kadar yeni bilgi sağlamaz. Tekrarların ne kadar bağımsız olduğu raporda belirtilmelidir.
Kalibrasyon, belirsizlik ve doğru raporlama
4. Ekrandaki basamaklar neyi gösterir? Bir cihazın 0,001 birimlik adımlarla sonuç göstermesi, sonucun aynı düzeyde doğru olduğunu garanti etmez. Gösterim çözünürlüğü, tekrarlanabilirlik ve doğruluk farklı özelliklerdir. Günlük dilde hassasiyet denilen bir başka kavram da duyarlılıktır: girişteki bir değişimin çıkışta ne kadar değişim ürettiğini anlatır. Bu nedenle teknik bir belgede yalnız “çok hassas” demek yerine, hangi özellikten söz edildiği ve hangi koşullarda ölçüldüğü açıklanmalıdır. 5. Kalibrasyon ve belirsizlik ne sağlar? Kalibrasyon, belirli koşullarda cihazın göstergesi ile referans değerler arasındaki ilişkiyi kurar. Her kalibrasyon işlemi cihazın otomatik olarak ayarlanması anlamına gelmez; ayarlama ayrı bir işlem olabilir. Ölçüm belirsizliği ise ölçülen büyüklüğe atfedilebilecek değerlerin yayılımını ifade etmeye yardımcı olur. Referans, çevre, yöntem ve tekrarların değişkenliği gibi katkılar değerlendirilir. Sonuç, birim ve belirsizlik bilgisiyle birlikte anlam kazanır; yalnız uzun bir sayı dizisi yeterli değildir. 6. Bir ölçüm hangi amaç için yeterlidir? Mutfakta kullanılacak bir tartıyla ilaç üretimindeki ölçümün gereksinimleri aynı değildir. Kabul edilebilir belirsizlik, yapılacak karşılaştırmaya ve kararın sonuçlarına bağlıdır. İki ölçüm arasında küçük bir fark görülmesi, belirsizlikler dikkate alınmadan gerçek değişim diye yorumlanmamalıdır. Ölçüm koşullarını, kullanılan referansı, tekrar sayısını ve varsa düzeltmeleri kaydetmek yorumu güçlendirir. Doğru soru yalnız “cihaz kaç basamak gösteriyor?” değil, “bu sonuç hangi sınırlar içinde hangi kararı destekliyor?” sorusudur. Kalibrasyonun tarihi ve hangi aralık için geçerli olduğu da ölçüm sonucunun değerlendirilmesinde ayrıca dikkate alınmalıdır.