Emlakçı komisyonu kimden ve ne zaman istenir?
Emlakçı komisyonunun yalnız kiracıya ya da yalnız alıcıya ait olduğu yönündeki genellemeler her dosyada doğru değildir. Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik, hizmet bedelinin üst sınırını ve taraflar arasındaki paylaşımını düzenler; Türk Borçlar Kanunu ise taşınmaz simsarlığı sözleşmesinin yazılı olmasını ve ücretin kural olarak aracılık faaliyeti sonucunda asıl sözleşmenin kurulmasına bağlanmasını öngörür. Bu nedenle ücretin kimden istenebileceği; emlak işletmesiyle kimin yazılı sözleşme yaptığına, satış veya kira işleminin gerçekten kurulup kurulmadığına, hizmet bedelinin sözleşmede nasıl paylaştırıldığına ve işletmenin aracılık faaliyetini yerine getirip getirmediğine göre belirlenir. Sadece ilanı görmek veya taşınmazı gezmek, tek başına her durumda tam komisyon borcu doğurmaz; güncel Yönetmelik taşınmazı gösterme hizmeti için ayrıca bedel istenemeyeceğini de belirtir. Aşağıdaki açıklama, sözleşme ve belgeleri sistemli biçimde kontrol etmeye yarayan genel bilgidir; somut uyuşmazlık için kişisel hukuki görüş değildir.
Sözleşme ve sorumluluk
1. Önce yazılı aracılık ilişkisini ve yetki belgesini doğrulayın TBK 520'ye göre taşınmaz konusundaki simsarlık sözleşmesi yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz. Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik de iş sahibi ile işletme veya sözleşmeli işletme arasında, hizmetler, hizmet bedeli, tarafların hak ve yükümlülükleri ile süreyi içeren bir yetkilendirme sözleşmesi öngörür. Bu nedenle yalnız sözlü görüşme, ilan ekran görüntüsü veya emlakçının telefon numarasını aramak yerine imzalanan belgenin türü ve kapsamı belirlenmelidir. Satıcı ya da kiraya verenin yetkilendirme sözleşmesi, alıcı ya da kiracı için ayrıca düzenlenen aracılık sözleşmesi ve taşınmaz gösterme belgesi aynı işlevi görmez. İşletmenin güncel yetki belgesi TTBS üzerinden kontrol edilmeli; sözleşmedeki işletme unvanı, yetki belgesi numarası, taşınmaz ve imzalar eşleştirilmelidir. Güncel bir Yargıtay kararında, yazılı taşınmaz simsarlığı sözleşmesi bulunmadığı için WhatsApp kayıtlarının tek başına geçerlilik koşulunu tamamlamadığı kabul edilmiştir. Bu nedenle ücret talebinin ilk sorusu, geçerli ve ilgili tarafı bağlayan yazılı ilişkinin bulunup bulunmadığıdır. 2. Satış ve kiralamadaki üst sınırı KDV'den ayrı okuyun Yönetmeliğin güncel 20. maddesine göre alım satıma aracılık hizmet bedeli, aracılık sözleşmesindeki satış bedelinin KDV hariç yüzde dördünü aşamaz. Kiralamada ise hizmet bedeli, sözleşmedeki kira bedelinin KDV hariç bir aylık tutarından fazla olamaz. Bunlar otomatik olarak ödenecek sabit oranlar değil üst sınırlardır; daha düşük bedel kararlaştırılabilir. KDV'nin ayrıca hesaplanması, hizmet bedelinin Yönetmelikteki üst sınırını yükselten ikinci bir komisyon değildir. Örneğin aylık kira bedeli 30.000 TL ise Yönetmelikteki hizmet bedeli tavanının KDV hariç bir aylık kira olduğu görülür; sözleşmede yarım aylık bedel kararlaştırılmışsa işletme sırf tavan daha yüksek diye tam bir ay isteyemez. Satış örneğinde de yüzde dört, alıcıdan ve satıcıdan ayrı ayrı yüzde dört alınabileceği anlamına gelmez. İşlem tarihindeki Yönetmelik metni ve vergi uygulaması yeniden kontrol edilmeli; ilan veya sözlü vaat, imzalı sözleşmedeki bedelin yerine geçirilmemelidir. 3. Bedelin kimler arasında paylaşılacağını sözleşmeden belirleyin Yönetmelik, üst sınırı aşmayan hizmet bedelinin alım satım veya kiralama aracılık sözleşmelerinde aksi kararlaştırılmadıkça taraflar arasında eşit paylaşılmasını öngörür. Bu nedenle 'komisyonu her zaman kiracı öder' ya da 'satıcı hiçbir ödeme yapmaz' şeklindeki teamül iddiası tek başına yeterli değildir. Taraflar yazılı sözleşmede bedelin tamamını veya farklı oranlarını bir tarafa bırakmış olabilir; böyle bir hüküm emredici üst sınırı aşamaz ve sözleşmenin kimlerce imzalandığı ayrıca önem taşır. Alıcı ile satıcı veya kiracı ile kiralayan adına ayrı ayrı yetkilendirme sözleşmeleri yapılmış olsa bile aynı işlem için yalnız bir toplam hizmet bedeli alınabilir. İki ayrı emlak işletmesinin ortak çalışması da müşteriden iki tam komisyon alınmasını kendiliğinden haklı kılmaz; işletmeler kendi aralarındaki hizmet ortaklığına göre paylaşır. Faturada hizmet bedeli, KDV ve ödeyen taraf açıkça gösterilmeli; kapora, depozito, ilk kira ve komisyon birbirine karıştırılmamalıdır.
Başvuru ve belgeler
4. Ücretin doğduğu zamanı asıl işlemin kurulmasıyla ilişkilendirin TBK 521, simsarın yaptığı faaliyet sonucunda asıl sözleşme kurulursa ücrete hak kazanmasını temel kural olarak belirler. Taşınmaz satışında resmî satış işleminin, kiralamada ise kira sözleşmesinin kurulup kurulmadığı ve bunun emlakçının faaliyetiyle nedensel bağlantısı incelenir. Yalnız taşınmazın gösterilmesi, Yönetmelik gereği ayrıca gösterme ücreti doğurmaz. Yargıtay kararlarında da yalnız yer göstermenin, tarafların yazılı sözleşmesinde öngörülen asıl işlem kurulmadan komisyon için yeterli olmayabileceği vurgulanır. Bununla birlikte yetkilendirme sözleşmesinin süresi içinde işletme devre dışı bırakılarak doğrudan malikle aynı işlem yapılırsa Yönetmelik hizmet bedeli hakkını koruyabilir. Cayma bedeli, gider ve ceza koşulu komisyonla aynı şey değildir; bunların yazılı sözleşmede açıkça kararlaştırılması ve kanuni sınırlar içinde olması gerekir. Talep tarihi belirlenirken tapu veya kira sözleşmesi, gösterme belgesi, yazışmalar ve aracılık faaliyetinin zaman çizelgesi birlikte değerlendirilmelidir. 5. Ödeme öncesi fatura ve belge zincirini tamamlayın Ödeme isteyen işletmeden yetki belgesi bilgisi, imzalı yetkilendirme veya aracılık sözleşmesi, taşınmaz gösterme belgesi, hesap dökümü ve fatura istenmelidir. Gelir İdaresi Başkanlığı, taşınmaz işlemine aracılık eden kişiye ödenen komisyon için fatura alınmasını açıkça hatırlatır. Ödemeyi nakit ve belgesiz yapmak; bedelin komisyon mu, kapora mı, depozito mu olduğu konusunda sonradan ispat sorunu yaratabilir. Banka açıklamasına taşınmaz, sözleşme tarihi ve hizmet bedeli niteliği yazılmalı; kişisel veriler gereksiz üçüncü kişilerle paylaşılmamalıdır. Taşınmaz gösterme belgesi imzalanırken her taşınmazın ayrı gösterilmesi, hizmet bedeli oranı veya tutarı ve taraf bilgileri okunmalıdır. Belgenin başlığı tek başına sonucu belirlemez; içeriği, imzaları ve verilen hizmet esas alınır. Bir ödeme yapılmışsa fatura, banka kaydı, sözleşme ve iletişim kayıtlarının asılları saklanmalı; sonradan yalnız kırpılmış ekran görüntüsüne dayanılmamalıdır. 6. Fazla veya dayanaksız talepte başvuru yolunu uyuşmazlığa göre seçin Önce işletmeye yazılı itiraz gönderilerek hangi sözleşme hükmüne, hangi hizmete ve hangi hesaplamaya dayanıldığı sorulabilir. Yetki belgesi ve Yönetmelik ihlalleri bakımından Ticaret Bakanlığı veya ilgili ticaret il müdürlüğünün denetim kanalları değerlendirilebilir. İşlem tüketici işlemi niteliğindeyse, uyuşmazlık tarihinde geçerli parasal sınır ve görev kuralları kontrol edilerek Tüketici Hakem Heyeti ya da tüketici mahkemesi yolu gündeme gelebilir; ticari veya başka nitelikteki ilişkilerde görevli merci farklı olabilir. Güncel parasal sınırı eski yıldan kopyalamak yerine başvuru tarihindeki Bakanlık duyurusu doğrulanmalıdır. İtiraz, icra takibi veya dava tebligatı alınmışsa belgede yazan süre kaçırılmamalıdır. Kaynaklar: https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/02/20110204-1.htm, https://antalya.ticaret.gov.tr/basvurular/tasinmaz-ticareti-yetki-belgesi-verilmesi, https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1221296200 ve https://tuketici.ticaret.gov.tr/yayinlar/tuketici-bilgi-rehberi/tuketici-hakem-heyetleri-hakkinda-bilgilendirme.