Tibet Platosu neden Asya nehirlerinin kaynağıdır?
Tibet Platosu ve çevresindeki yüksek dağlar, Güney ve Doğu Asya’nın önemli akarsularının yukarı havzalarını barındırır. Kar, buzul, yağmur ve yeraltı depolaması suyu farklı zamanlarda akarsulara verir. Ancak bütün Asya nehirlerinin tek bir noktadan doğduğunu veya akışlarının yalnız buzula bağlı olduğunu söylemek yanlıştır; her havzanın sınırı ve su bütçesi ayrıdır.
Yükseklik ve su bölümü ve kar, buz ve yağmur
1. Yükseklik ve su bölümü Yüksek plato, dağ sıraları ve vadiler yağışın düşeceği yerleri, suyun toplanacağı havzaları ve aşağı akış yönünü belirler. UNESCO’nun Yunnan’daki Üç Paralel Nehir alanı, Yangtze, Mekong ve Salween’in üst kesimlerinin birbirine yakın ama ayrı derin vadilerde aktığını anlatır. Yakın kaynak konumu nehirlerin aynı havzada olduğu anlamına gelmez; aradaki sırtlar su bölümüdür. Tibet’in batısındaki başka yüksek alanlarda İndus, Brahmaputra ve Ganj sistemleriyle ilişkili kaynaklar vardır. “Asya’nın su kulesi” benzetmesi suyun yüksek kesimde birikip sonra aşağıya aktarılmasını anlatır, bütün suyun tek depodan salındığını değil. 2. Kar, buz ve yağmur Yükseklerde kış veya yaz karı depolanabilir, buzullar uzun yıllar boyunca biriken karın ürünü olarak su bırakabilir. Mevsimlik kar erimesiyle buzul erimesi aynı dönem ve büyüklükte değildir. Muson yağışı bazı havzalarda çok büyük su katkısı yaparken diğerlerinde batıdan gelen hava ve yerel yağış öne çıkar. Bir nehrin suyu “yalnız Tibet buzullarından geliyor” demek mansap havzanın yağmurunu ve yan kollarını yok sayar. Bir akarsu için kaynak noktasını, toplam havzayı ve yılın hangi dönemindeki debiyi tartıştığımız belirtilmelidir. Buzul alanı ile nehirdeki günlük akış aynı ölçü birimi değildir. 3. Farklı yönlere akan kollar Platonun çevresindeki topoğrafya bazı akarsuları güneye, bazılarını doğuya, bazılarını kuzeybatıya yönlendirir. UNESCO’nun Yunnan alanındaki üç nehir belirli bir kesimde kabaca paralel uzanmasına rağmen farklı aşağı havzalara ulaşır. Bu görünüm, yakın komşu vadilerin mutlaka birleşeceği düşüncesini düzeltir. Akış yönü çizilen siyasi sınırdan değil yükselti, vadi ağı ve su bölümü sırtlarından etkilenir. Aynı nehrin üst koldaki yerel adı aşağı kesimde değişebilir; farklı adlar tek bir su yolunu, benzer adlar ayrı havzaları anlatabilir. Haritada isim ve bağlantı birlikte kontrol edilmelidir.
Aşağı havzalara etkisi ve haritada ve veride dikkat
4. Aşağı havzalara etkisi Yüksek alanlardan gelen su tarım, yerleşim, hidroelektrik ve ekosistemlerle ilişkilidir, fakat etkisi her nehirde aynı değildir. Aşağı kesimde yağış, yeraltı suyu, su çekimi ve baraj işletimi toplam akışı değiştirebilir. UNESCO, yüksek dağ buzullarının Mekong gibi sistemlerle bağlantısını ve bunların insan geçimi için önemini vurgular. Bir kaynak bölgesindeki değişim mansaba ulaşırken zaman gecikmesi ve depolama nedeniyle farklı bir biçim alabilir. Bu yüzden yalnız bir dağdaki sıcaklık değerine bakılarak aşağıdaki köyün belirli tarihteki su seviyesi hesaplanamaz. Havzalar arası karşılaştırmada eşdeğer tarih, alan ve yöntem gerekir. 5. Haritada ve veride dikkat Kaynak tanımı ana kolun en uzak başlangıcı, sürekli suyun başladığı nokta veya tarihsel ad gibi ölçütlere göre değişebilir. Bir akarsuyun “kaynağı” konusunda farklı haritalar bu nedenle ayrışabilir. Buzul alanını izleyen uydu görüntüsü, kar örtüsünü ve bulutu ayırmalıdır; nehir akışı için istasyon ölçümü gerekir. UNESCO’nun korunan alan sınırı tüm su toplama havzası değildir. Dağlık arazide hava istasyonlarının seyrekliği ve yağışın yükseklikle değişmesi belirsizlik yaratır. Kaynak ve uzunluk sıralamalarını tek ezber sayı olarak vermek yerine hangi kolun ve yöntemin seçildiği yazılmalıdır. 6. Değişim ve yönetim Kar ve buz koşullarının değişmesi mevsimsel akışı etkileyebilir; aynı dönemde yağış ve insan su kullanımı da değişir. Tek bir buzulun çekilmesi bütün nehirlerin aynı anda kuruyacağı anlamına gelmez, fakat yüksek havzaların izlenmesi önemlidir. Sınır aşan akarsuların yönetiminde su miktarı, ekoloji ve aşağı kesimde yaşayan insanların gereksinimleri birlikte ele alınmalıdır. Dağ yolculuğu, taşkın veya su güvenliği için güncel resmî uyarılar gerekir. Genel coğrafya anlatımı belirli barajın işletme kararı veya yerleşimin güvenliği yerine geçmez. Tibet Platosu bir kaynaklar bölgesidir, tek ve değişmez musluk değildir.