Hudson Körfezi kıyıları neden yükseliyor?
Kanada’daki Hudson Körfezi çevresinde kara, son buzul çağının kalın buz örtüsü çekildikten sonra yavaşça yükselmeye devam eder. Buz ağırlığıyla aşağı bastırılan yer kabuğunun yeniden ayarlanmasına buzul sonrası izostatik yükselme denir. NASA, eski kumsal sırtlarının bugünkü kıyıdan içeride ve daha yüksekte bulunmasını bu uzun sürecin gözle görülür kanıtı olarak anlatır.
Buzun ağırlığı ve buz çekilince ne olur?
1. Buzun ağırlığı Son buzul döneminde Laurentide buz örtüsü Kanada’nın büyük bölümüne, Hudson Körfezi çevresi dahil, ağır bir yük bindirdi. Yer kabuğu ve altındaki daha yavaş akışkan davranan manto bu yük altında biçim değiştirdi. NASA’nın körfez kıyısı görüntüsünü açıklayan yazısı, buz merkezinin yakınında toprağın nasıl bastırıldığını anlatır. Bu, buzun eriyince araziyi bir anda eski yerine fırlattığı anlamına gelmez. Kayaçların uzun süreli tepkisi binlerce yılda sürer. Bir kumsalın günümüzdeki kotu, oluştuğu andaki deniz seviyesiyle bugünkü zemin hareketi birlikte düşünülerek yorumlanmalıdır. 2. Buz çekilince ne olur? Buz tabakası incelip geri çekildiğinde aşırı yük azalır; yer kabuğu zamanla yeniden yükselir. NASA’nın “Rebounding in Hudson Bay” çalışması sürecin bugün de sürdüğünü vurgular. Yükselme hızı ve işareti bölgeye göre değişebilir; eski buzun merkezinde yükselme olurken uzağındaki eski kabarma kuşağında çökme görülebilir. Bu nedenle Kanada’nın tüm kıyılarını aynı hızla yükseliyor saymak doğru değildir. Bir yıl içindeki deniz buzunun erimesi, binlerce yıl önceki büyük kara buz örtüsünün yükünün kalkmasıyla aynı süreç ve ölçekte değildir. 3. Eski kumsal sırtları Bugünkü kıyıdan içeride uzanan ve bazıları daha yüksekte kalan eski kıyı sırtları, denizin geçmişte karaya göre daha yukarıda göründüğünü kaydeder. NASA’nın Ontario kıyısı görüntüsünde art arda dizilmiş eski plaj çizgileri seçilir. Kara yükseldikçe göreli deniz seviyesi düşmüş, yeni kıyı daha aşağıda oluşmuştur. Bu izlerin yaşları ve yükseklikleri birlikte incelenerek yükselme öyküsü kurulabilir. Ancak bütün çizgiler aynı tarihte veya tek bir su yüksekliğinde oluşmadı. Dalga ve tortu birikimi de her sırtın biçimini etkiler; geometriyi yalnız buz ağırlığına bağlamamak gerekir.
Deniz seviyesi ile fark ve nasıl ölçülür?
4. Deniz seviyesi ile fark Küresel deniz suyu seviyesi yükselse bile bir kıyıda kara daha hızlı yükseliyorsa deniz karaya göre düşüyor gibi görünebilir. Göreli seviye, suyun hareketiyle karanın hareketinin birleşimidir. NASA’nın dikey kara hareketi açıklaması, gelgit ölçerinin yakındaki zemine bağlı olduğunu ve GPS gibi yöntemlerle kara hareketinin ayrı izlendiğini belirtir. Tek bir kıyı fotoğrafı küresel deniz seviyesinin düşmekte olduğuna kanıt değildir. Hudson Körfezi’nin yerel izostatik yükselişi, dünyanın başka bir deltadaki çökmeye ya da okyanus ortalamasına doğrudan uygulanamaz. 5. Nasıl ölçülür? Eski kıyı sırtlarının yüksekliği ve yaşı, GPS istasyonlarının düşey hareketi, gelgit gözlemi ve uydu ölçümleri farklı zaman pencereleri sunar. NASA’nın 2020 görüntüsü kıyı biçimlerini göstermeye elverişlidir, ancak tek çekim güncel yükselme hızını ölçmez. Ölçümde düşey datum, kara koordinatı ve deniz seviyesinin tanımı belirtilmelidir. Sığ sulak alanların görünümü mevsim, deniz buzu ve nehir tortusuyla da değişebilir. İki görüntüde kıyı renginin farklı görünmesini doğrudan izostatik hareketin kanıtı saymak güvenilir değildir. Uzun seri ve saha doğrulaması gerekir. 6. Güncel kıyı yönetimi Yükselen kara yeni gelgit düzlükleri veya kıyı ekosistemleri oluşturabilir, fakat seyir, balıkçılık ve yerleşim kararları için yerel güncel ölçümler gerekir. Bir eski plajın bugün iç kesimde olması bugünkü taşkın riskini tek başına belirlemez. Hava, deniz buzu, fırtına ve akarsu akımı başka süreçlerdir. NASA’nın kıyı örneği, buz çağının mirasının hâlâ yüzeyde izlenebildiğini gösterir. “Kıyı yükseliyor” derken kara yüzeyinin hangi ölçüye göre yükseldiği açıkça yazılmalı; bu durum okyanusun dünya çapında küçüldüğü gibi sunulmamalıdır.