Kredi mevduat oranı nasıl hesaplanır?
Kredi mevduat oranı, bir bankanın veya bankacılık sektörünün kredi stokunun mevduatla ne ölçüde karşılandığını gösteren bilanço temelli bir fonlama göstergesidir. Tanım açık ve şeffaf olmalıdır. Basit formül toplam kredilerin toplam mevduata bölünüp yüzle çarpılmasıdır. Örneğin krediler 780 milyar, mevduat 600 milyar liraysa örnek oran 780/600 ile yüzde 130 olur. Bu sonuç, her 100 liralık mevduata karşılık 130 liralık kredi bulunduğunu ve aradaki kısmın özkaynak, yurt dışı borçlanma, ihraç edilen menkul kıymet veya diğer fonlama kaynaklarıyla desteklenebileceğini düşündürür. Ancak oran tek başına likidite açığı, ödeme güçlüğü veya mevduat çıkışı tahmini değildir. Kredilerin ve mevduatın kapsamı belirleyicidir: brüt ya da net kredi, katılım fonlarının dahil edilmesi, yabancı para kalemlerin çevrim kuru, bankalararası kalemler, kalkınma ve yatırım bankalarının kapsamı ve sektör ya da banka bazında hesap yapılması sonucu değiştirebilir. TCMB, kredi-mevduat oranını bankaların yapısal likidite durumunu izlemekte kullanılan temel göstergelerden biri olarak tanımlar ve uzun dönem dinamiklerinin kredi, mevduat, yurt dışı fonlama ve menkul kıymet portföyüyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini açıklar. BDDK'nın temel göstergeleri ve aylık bültenleri kredi, mevduat, aktif-pasif kompozisyonu ve likidite verileri için yetkili başlangıç noktasıdır. Oranın yükselmesi kredilerin mevduattan hızlı arttığını veya mevduatın azaldığını gösterebilir; düşmesi ise mevduatın daha hızlı büyümesi, kredi daralması ya da kapsam değişikliğinden kaynaklanabilir. Her hareket aynı ekonomik anlama gelmez. Yüksek oran otomatik olarak kriz, düşük oran da otomatik olarak güçlü banka demek değildir. Mevduat vadesi, kredi vadesi, yabancı para uyumu, fonlama yoğunlaşması, likit varlık tamponu ve net istikrarlı fonlama oranı gibi ayrı göstergeler birlikte okunmalıdır. Bu yazı yöntem açıklamasıdır; belirli banka hakkında güvenlik garantisi, mevduat veya yatırım tavsiyesi değildir.
Formül, kapsam seçimi ve örnek hesap
1. Pay ve payda nasıl tanımlanır? En sade hesapta pay toplam nakdi krediler, payda toplam mevduattır. Fakat hangi tablonun kullanıldığı açıkça belirtilmelidir. Krediler brüt mü net mi, takipteki alacaklar dahil mi, bankalararası krediler kapsamda mı ve yabancı para kalemler hangi kurla çevrildi soruları yanıtlanır. Mevduat tarafında gerçek ve tüzel kişi mevduatı, resmî kuruluş mevduatı, bankalar mevduatı ve katılım fonlarının sınıflandırması veri setine göre farklılaşabilir. Kalkınma ve yatırım bankaları mevduat toplamadığı için banka türleri birleştirildiğinde oran yanıltıcı olabilir. Bu yüzden BDDK tablosunun kapsam ve dipnotları kaydedilmeli; aynı oran farklı tanımlı iki seriden üretilmemelidir. 2. Basitleştirilmiş hesap nasıl yapılır? Varsayımsal bir bankanın toplam kredileri 780 milyar, toplam mevduatı 600 milyar lira olsun. Kredi-mevduat oranı 780/600 × 100 ile yüzde 130'dur. Krediler aynı kalırken mevduat 650 milyara yükselirse oran yüzde 120'ye düşer. Mevduat 600 milyarda kalıp krediler 840 milyara çıkarsa oran yüzde 140 olur. İlk değişim mevduat tabanının genişlemesini, ikincisi mevduata göre daha hızlı kredi büyümesini gösterir. Bu yüzdeler güncel sektör değeri değildir. Hesaplamada iki stokun aynı tarih, para birimi ve konsolidasyon düzeyinde olması gerekir; aylık kredi ortalamasını ay sonu mevduat stokuna bölmek dönem uyumsuzluğu yaratır. 3. Yüzde 100'ün üzeri ne anlatır? Oranın yüzde 100'ü aşması, tanımlanan kredi stokunun tanımlanan mevduat stokundan büyük olduğunu gösterir. Aradaki finansman özkaynak, yurt dışı sendikasyon, tahvil veya bono ihracı, para piyasası işlemi ve diğer borçlarla sağlanabilir. Bu durum tek başına fonlama sıkıntısı kanıtı değildir; diğer kaynakların vadesi, maliyeti, para birimi ve yoğunlaşması önemlidir. Yüzde 100'ün altındaki oran da tüm mevduatın kullanılmadan beklediğini göstermez; banka menkul kıymet, nakit ve diğer varlıklar taşır. Eşik bir mekanik güvenlik çizgisi değildir. Oran, bilanço fonlama yapısını özetleyen bir işaret olarak kullanılmalı, düzenleyici likidite oranlarının yerine konmamalıdır.
Değişim nedenleri, karşılaştırma ve yöntem sınırları
4. Oran neden yükselir veya düşer? Kredi talebi ve kredi verme iştahı mevduattan hızlı büyürse oran yükselebilir. Mevduatın başka araçlara kayması, kur hareketi veya yabancı para kredi ve mevduatın farklı oranlarda değişmesi de sonucu etkiler. Oran; mevduat kampanyasıyla, kredi tahsilatıyla veya portföy satışlarıyla düşebilir. Bir birleşme ya da muhasebe sınıflandırması seride sıçrama yaratabilir. Yalnız iki dönem yüzdesine bakmak yerine pay ve paydanın ayrı büyüme oranları hesaplanmalıdır. Örneğin kredi yüzde 8, mevduat yüzde 12 artmışsa oran genellikle düşer; fakat başlangıç düzeyi ve kapsam sonucu belirler. Nominal stok artışını reel kredi genişlemesi sanmamak için fiyat ve kur etkileri ayrıca değerlendirilir. 5. Bankalar ve dönemler nasıl karşılaştırılır? Aynı banka türü, konsolidasyon kapsamı, rapor tarihi ve para birimi kullanılmalıdır. Sektör oranı, banka oranlarının basit ortalaması değildir; toplam kredilerin toplam mevduata bölünmesiyle ağırlıklı bir sonuç verir. Mevduat kabul etmeyen bankalar, katılım bankalarının fon yapısı ve yabancı para ağırlığı gruplar arası karşılaştırmayı etkiler. TCMB ve BDDK yayınlarında seri tanımı ile revizyon notları kontrol edilir. Oranın üç aylık hareketi yanında birkaç yıllık eğilim, kredi ve mevduat büyümesi, yurt dışı borçlanma ve menkul kıymet portföyü incelenmelidir. Tek bir tarihteki yüksek veya düşük değer, fonlama stratejisinin kalıcılığı hakkında yeterli kanıt oluşturmaz. 6. Hangi göstergelerle tamamlanmalıdır? Kredi-mevduat oranı, mevduatın vadesini veya ne kadarının kısa sürede çekilebileceğini göstermez. Kredilerin vadesi ve tahsilat kalitesi de yüzdede görünmez. Bu nedenle likidite karşılama oranı, net istikrarlı fonlama oranı, takipteki alacaklar, karşılıklar, sermaye, yabancı para açık pozisyonu ve fonlama yoğunlaşmasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Bir bankanın kamuya açıklamasındaki oran yeniden hesaplanırken krediler ve mevduat için kullanılan dipnotlar eşleştirilmelidir. BDDK sektör verisi resmî karşılaştırma zemini, TCMB analizi ise mekanizma açıklaması sağlar. Yine de geçmiş ilişki gelecekteki fonlama maliyetini veya mevduat davranışını garanti etmez; kişisel karar için güncel sözleşme ve yetkili kurum bilgisi gerekir.