İhracatta teslim şekilleri nasıl seçilir?
İhracatta teslim şekli seçimi, yalnızca faturaya EXW, FCA, FOB, CIF veya DDP gibi üç harfli bir kod yazmaktan ibaret değildir. Incoterms® 2020 kuralları, satıcı ile alıcı arasında taşımanın kim tarafından düzenleneceğini, hangi masrafın kime ait olduğunu, teslimin nerede gerçekleştiğini ve malın kaybolma ya da hasar riskinin hangi noktada geçtiğini açıklamaya yarar. Buna karşılık mülkiyetin devri, ödeme şekli, ayıplı mal sorumluluğu, sözleşmenin ihlali, uygulanacak hukuk ve gümrük vergisinin oranı gibi konuları tek başına belirlemez. Bu nedenle doğru seçim; taşıma türü, çıkış ve varış ülkeleri, tarafların gümrük işlemi yapabilme kapasitesi, sigorta ihtiyacı, terminal masrafları, ödeme yöntemi ve ticari pazarlık birlikte değerlendirilerek yapılır. Kuralın ardından teslim yeri veya limanının açık biçimde ve mümkünse adres, terminal ya da iskele düzeyinde yazılması gerekir. Örneğin sadece “FCA İstanbul” ifadesi, teslimin satıcının fabrikasında mı yoksa belirli bir hava kargo terminalinde mi yapılacağını belirsiz bırakabilir. Satıcı navlunu ödese bile riskin daha erken geçtiği CPT ve CIP gibi kurallar, masraf ile riskin aynı noktada devredildiği varsayımının yanlış olduğunu gösterir. Deniz ve iç suyolu taşımacılığına özgü FAS, FOB, CFR ve CIF kuralları konteynerli sevkiyatlarda her zaman en uygun seçenek değildir; taşıyıcıya teslimin terminalde gerçekleştiği durumlarda FCA gibi tüm taşıma türlerine uygun bir kural daha doğru olabilir. Teklif hazırlanırken satış ekibi, lojistik sorumlusu, finans birimi ve gümrük müşaviri aynı maliyet tablosunu görmeli; sözleşme, fatura ve taşıma talimatındaki ifadeler tutarlı tutulmalıdır. Seçim yapılırken ICC’nin yürürlükteki Incoterms® baskısı ve Ticaret Bakanlığının beyannamede kullanılan teslim şekli kodları kontrol edilmelidir. Bu anlatım eğitim amaçlı bir yöntem sunar; somut sözleşme, vergi, yaptırım, lisans ve ülke uygulaması için güncel resmî düzenleme ile uzman görüşü ayrıca doğrulanmalıdır.
Teslim kuralını maliyet ve riskle eşleştirme
1. İşlemin haritasını çıkarma Önce malın nereden alınacağını, hangi taşıma modlarının kullanılacağını, ihracat ve ithalat gümrük işlemlerini hangi tarafın gerçekten yapabileceğini ve teslimin ticari olarak nerede kabul edileceğini yazılı bir akışa dönüştürün. Fabrikadan karayoluyla limana, oradan denizyoluyla yabancı limana ve son olarak depoya giden bir konteyner için her aşamanın yükleme, terminal, navlun, sigorta ve yerel taşıma giderini ayrı gösterin. Alıcının ithalat ülkesinde kayıt veya izin gerektiren işlemleri satıcının üstlenmesi gerçekçi değilse DDP gibi geniş satıcı yükümlülüğü doğuran bir kural seçmek risklidir. Aynı şekilde satıcının ihracat beyannamesini kapatmak ve çıkışı belgelemek istediği bir işlemde EXW, uygulamadaki belge akışıyla uyumsuz kalabilir. 2. Risk noktası ile masraf noktasını ayırma Incoterms® seçerken “navlunu kim ödüyor?” sorusu tek başına yeterli değildir; riskin hangi fiziksel teslim anında geçtiği ayrıca işaretlenmelidir. Örneğin CPT kuralında satıcı kararlaştırılan varış yerine kadar taşıma ücretini ödeyebilir, fakat risk mal ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde alıcıya geçebilir. Varsayımsal olarak mal bedeli 100.000 avro, ana navlun 4.000 avro ve hedef ülkedeki son taşıma 1.500 avroysa, fiyat teklifine hangi kalemlerin girdiğini belirtmeden yalnız CPT yazmak karşılaştırmayı bozabilir. Hasar ilk taşıyıcıdan sonra oluştuğunda navlunu satıcının ödemiş olması, riskin de satıcıda kaldığını otomatik olarak göstermez. 3. Taşıma türüne uygun kuralı seçme FAS, FOB, CFR ve CIF kuralları deniz ve iç suyolu taşımaları için tasarlanmıştır; diğer yedi kural bir veya birden fazla taşıma türünde kullanılabilir. Konteyner satıcının kontrolünden liman terminalinde taşıyıcıya teslim ediliyor, gemiye yükleme ise daha sonra terminal işletmesi tarafından yapılıyorsa risk noktasını fiilî teslimle uyumlu kılmak için FCA değerlendirilir. Dökme yükün doğrudan gemiye yüklendiği bir işlemde FOB ticari akışa daha uygun olabilir. Kural seçimini alışkanlık, önceki fatura veya müşterinin kısa talimatı yerine taşıma belgesi, yükün niteliği ve teslim operasyonuyla doğrulayın; teslim yerinin tam adını ve Incoterms® 2020 ibaresini sözleşmede birlikte yazın.
Fiyat karşılaştırması, belge ve sözleşme sınırları
4. Teklifleri aynı maliyet tabanında karşılaştırma İki teslim teklifini karşılaştırmak için fiyatları aynı coğrafi noktaya taşıyan bir maliyet tablosu kurun. Örneğin FCA fabrika fiyatı 100.000 avro, iç taşıma 1.200, terminal 600, ana navlun 4.000 ve sigorta 300 avroysa, karşılaştırılabilir varış maliyeti vergi ve son taşıma hariç 106.100 avrodur. Başka bir satıcının 105.500 avroluk CIF teklifi ilk bakışta ucuz görünse de CIF’in yalnız deniz taşımalarında kullanıldığı, sigorta kapsamının sözleşmede ne olduğu, boşaltma ve varış terminal giderlerinin dahil bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Hesap, gerçek teklif ve para birimi üzerinden yapılmalı; kur farkı, bekleme, depolama ve elleçleme gibi belirsiz giderler ayrı senaryolarda gösterilmelidir. 5. Sigorta ve belgeleri teslim noktasıyla bağlama CIF ve CIP kuralları satıcının belirli bir sigorta temin etmesini öngörür, ancak gerekli teminat düzeyi ve taşınan malın gerçek riski aynı olmayabilir. Kırılabilir, sıcaklık kontrollü veya yüksek değerli bir yük için poliçe istisnaları, muafiyet, coğrafi kapsam ve sigorta bedeli ayrıca incelenmelidir. Taşıma belgesi, paketleme listesi, menşe belgesi, ihracat beyannamesi ve teslim tutanağındaki yer ve tarihler sözleşmedeki risk geçişiyle tutarlı olmalıdır. Akreditif veya vesaik mukabili ödeme kullanılıyorsa bankanın belge şartları Incoterms® kuralıyla karıştırılmamalıdır; ödeme belgesindeki uygunsuzluk, fiziksel teslim doğru yapılmış olsa bile tahsilatı geciktirebilir. Her belge için hazırlayan, kontrol eden ve son tarih sorumlusu belirleyin. 6. Kuralın kapsamadığı hükümleri ayrıca yazma Incoterms® kuralları satış bedelinin ne zaman ödeneceğini, mülkiyetin ne zaman devredileceğini, ürün standardını, garanti yükümlülüğünü, yaptırım kontrolünü veya uyuşmazlık çözümünü tek başına düzenlemez. Sözleşmede mal tanımı, kalite toleransı, teslim tarihi, gecikme sonucu, ödeme para birimi, mücbir sebep, uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme ya da tahkim ayrı hükümlerle kurulmalıdır. Ticaret Bakanlığının beyannamede kullandığı teslim şekli kodu ile tarafların sözleşmede seçtiği ICC kuralı ve teslim yeri birbiriyle uyumlu olmalıdır. ICC yeni bir baskı yayımlarsa, gümrük sistemi kodları değişirse veya varış ülkesinin ithalat kuralları güncellenirse eski şablon otomatik kullanılmamalı; yürürlükteki metin, lojistik sağlayıcı ve gümrük müşaviriyle yeniden doğrulanmalıdır.