Gümrük kıymeti nasıl hesaplanır?
Gümrük kıymeti, ithal eşyasında advalorem olarak uygulanan gümrük vergisinin ve kıymete bağlı bazı ticaret politikası önlemlerinin hesaplanmasında kullanılan hukuki değerdir; yalnızca ticari faturadaki rakamın Türk lirasına çevrilmiş hali değildir. Türkiye’de temel yaklaşım, ithal eşyasının Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışında fiilen ödenen veya ödenecek fiyatı esas alan satış bedeli yöntemidir. Ancak bu bedelin kabul edilebilmesi için satışın niteliği, alıcı ile satıcı arasındaki ilişki, kullanım kısıtlamaları ve fiyatı etkileyen koşullar incelenir. Fiyata dahil edilmemiş komisyon, ambalaj, alıcının bedelsiz veya düşük bedelle sağladığı kalıp ve tasarım gibi girdiler, satış koşuluna bağlı royalti ve lisans ödemeleri, satıcıya dönen hasıla payları ile Türkiye’deki giriş liman veya yerine kadar oluşan bazı nakliye, sigorta, yükleme ve elleçleme giderleri objektif ve ölçülebilir verilerle eklenebilir. Türkiye içindeki son taşıma, ithal vergileri veya sözleşmede ayrı ve doğrulanabilir gösterilen ithalat sonrası giderler aynı biçimde otomatik eklenmez. Satış bedeli yöntemi kullanılamıyorsa Ticaret Bakanlığının açıkladığı sıra izlenir: aynı eşyanın satış bedeli, benzer eşyanın satış bedeli, indirgeme, hesaplanmış kıymet ve son yöntem. Bir önceki yöntemle değer belirlenebildiği sürece sonraki yönteme geçilmez; belirli koşullarda indirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırası değiştirilebilir. Dövizli belgeler, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükteki TCMB döviz satış kuru üzerinden Türk lirasına çevrilir. Incoterms® teslim şekli, faturaya navlun ve sigortanın dahil olup olmadığını anlamaya yardım eder fakat tek başına gümrük kıymetini kesinleştirmez. Bu nedenle hesap, fatura, sözleşme, taşıma ve sigorta belgeleri, ödeme kayıtları ve taraf ilişkisi birlikte incelenerek belgelendirilmelidir. Aşağıdaki yöntem eğitim amaçlıdır; gerçek beyanda güncel Gümrük Kanunu, yönetmelik, tebliğ, kur ve idarenin resmî açıklaması doğrulanmalı, gerektiğinde yetkili gümrük müşavirinden destek alınmalıdır.
Satış bedelinden beyan edilebilir kıymete
1. Satış bedeli yönteminin koşullarını sınama İlk adım, ticari faturadaki fiyatın Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan gerçek satışın toplam ödemesini yansıtıp yansıtmadığını incelemektir. Satıcıya doğrudan ödeme dışında, alıcının satıcının yükümlülüğünü kapatmak üzere üçüncü kişiye yaptığı ödeme de satış bedelinin parçası olabilir. Alıcı ile satıcı ilişkiliyse ilişki tek başına yöntemi reddettirmez; ilişkinin fiyatı etkileyip etkilemediği ve karşılaştırılabilir kıymetlerin yöntemi destekleyip desteklemediği belgelenir. Eşyanın kullanımına değer üzerinde önemli etki yapan kısıtlama, ölçülemeyen bir koşula bağlı fiyat veya yeniden satış gelirinden satıcıya dönen hesaplanamayan pay bulunması yöntemi engelleyebilir. Satış sözleşmesi, fatura, sipariş, ödeme ve transfer fiyatlandırması kayıtları birlikte okunmalıdır. 2. İlave edilecek unsurları belgeleme Faturaya dahil olmayan fakat mevzuatın ilave edilmesini istediği kalemler objektif ve ölçülebilir verilerle satış bedeline eklenir. Satın alma komisyonu dışındaki komisyonlar, kap ve ambalaj maliyeti, ithal eşyanın üretimi için alıcının sağladığı malzeme, kalıp veya Türkiye dışında yapılan tasarım payı, satış koşulu olan belirli royalti ve lisans ücretleri ile giriş limanına kadar navlun ve sigorta buna örnek olabilir. Her kalem için sözleşme, fatura ve paylaştırma anahtarı saklanmalıdır. Bir kalıp birden fazla ürün ve sevkiyatta kullanılıyorsa toplam maliyeti tek sevkiyata yüklemek yerine üretim adedi veya ekonomik kullanım gibi makul, tutarlı ve denetlenebilir bir anahtarla dağıtmak gerekir. 3. Sayısal işlem örneği Varsayımsal bir ithalatta eşya faturası 80.000 avro, Türkiye giriş yerine kadar navlun 3.000 avro, sigorta 400 avro, ambalaj 600 avro ve alıcının sağladığı kalıptan bu sevkiyata düşen pay 2.000 avro olsun. Bu kalemler faturaya dahil değilse ve mevzuat koşullarını karşılıyorsa ön gümrük kıymeti 86.000 avrodur. Türkiye içindeki giriş sonrası taşımanın ayrı gösterilen 1.200 avroluk bedeli aynı toplama otomatik eklenmez. Varsayımsal TCMB satış kuru 40 TL kabul edilirse yöntem örneği 3.440.000 TL verir; gerçek beyanda varsayımsal kur değil, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükteki resmî satış kuru kullanılmalıdır. Vergi oranı ve diğer matrah unsurları ayrıca belirlenir.
Alternatif yöntemler, kur ve denetim izi
4. Alternatif yöntemleri doğru sırada uygulama Satış bedeli kabul edilemiyorsa beyan sahibinin istediği sonucu veren yöntemi serbestçe seçmesi mümkün değildir. Önce yaklaşık aynı tarihte ve aynı ticari düzey ile miktarda satılan aynı eşyanın işlem değeri aranır; yoksa benzer eşyanın işlem değerine geçilir. Mesafe, taşıma türü, miktar veya ticari düzey farkları ancak makul ve doğrulanabilir düzeltmelerle hesaba katılır. Sonraki indirgeme yöntemi, Türkiye’de bağımsız kişilere yapılan en büyük miktardaki satışın birim fiyatından mutat komisyon, kâr, iç taşıma ve ithal vergileri gibi izin verilen unsurları düşürür. Hesaplanmış kıymet ise üretim malzemesi ve işçilik, mutat kâr ve genel giderler ile giriş yerine kadarki taşıma unsurlarını belgelere dayalı toplar. 5. Teslim şekli, kur ve zaman bağlantısı Fatura CIF düzenlenmişse ana navlun ve sigorta çoğu zaman fiyatta bulunabilir; FCA veya EXW teklifte bu giderler ayrıca oluşabilir. Ancak teslim şekli yalnız maliyetin sözleşmedeki paylaşımına işaret eder; gümrük mevzuatındaki ekleme ve indirim kurallarının yerine geçmez. Aynı giderin hem faturada hem ayrı navlun belgesinde bulunması mükerrer ekleme riskini doğurur, bu nedenle maliyet mutabakat tablosu kurulmalıdır. Yabancı para tutarı, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükteki TCMB döviz satış kuru ile çevrilir; sipariş, ödeme veya eşyanın depoya giriş tarihindeki rastgele bir kur kullanılmaz. Tarih, teslim şekli, fatura para birimi ve masraf belgesinin hangi sevkiyata ait olduğu beyannamedeki kayıtla bağlanmalıdır. 6. Kontrol dosyası ve yöntemin sınırı Denetlenebilir bir kıymet dosyasında satış sözleşmesi, ticari fatura, sipariş, banka ödeme kaydı, taşıma ve sigorta belgesi, ambalaj ve komisyon faturası, royalti sözleşmesi, alıcı katkılarının paylaştırma hesabı ve taraf ilişkisini açıklayan kayıtlar birlikte tutulur. Beyan edilen tutardan hangi kalemin neden eklendiği veya ayrıldığı bir çalışma tablosunda kaynak belgeye bağlanır. Gümrük kıymeti, KDV ve özel tüketim vergisi gibi başka vergilerin nihai matrahıyla her zaman aynı kavram değildir; ilgili verginin kendi matrah kuralı ayrıca incelenir. Mevzuat, kur, ülke, eşya ve işlem koşulları değişebildiğinden bu genel örnek gerçek beyan yerine kullanılamaz; güncel resmî metin ve somut belge setiyle doğrulama zorunludur.