Çeviride yabancılaştırma ve yerlileştirme ne demektir?
Yabancılaştırma ve yerlileştirme, çevirinin kaynak metindeki dilsel ve kültürel farklılıkları hedef okura nasıl sunduğunu tartışmak için kullanılan kavramlardır. Yerlileştirme, bazı öğeleri hedef dilin alışılmış anlatımına yaklaştırabilir; yabancılaştırma ise farklılığı daha görünür bırakmaya yönelebilir. Bunlar yalnız kelime değiştirme yöntemleri değildir; yayın, okur beklentisi ve çevirmenin görünürlüğüyle de ilişkilidir. Bir eserin bütününü tek etikete indirgemeden, belirli yerlerdeki somut kararları ve sonuçlarını incelemek gerekir.
Kavram, yapı ve okuma
1. Farklılığın nerede olduğu Bir metinde yemek adı, hitap biçimi, tarihsel kurum, sözcük sırası veya anlatı alışkanlığı hedef okura yabancı gelebilir. Bu öğelerin hepsi aynı türden bir sorun yaratmaz. Önce hangi bilgi veya biçimin farklı olduğunu belirleyin. Bir yiyecek adının anlamını açıklamak ile karakterin toplumsal konumunu gösteren hitabı değiştirmek ayrı sonuçlar doğurabilir. Kaynak kültürü bütünüyle tek tip ve hedef kültürü bütünüyle başka bir bütün gibi düşünmek de yanıltıcıdır. Metnin içindeki farklılıklar somut kişiler, dönemler ve durumlarla ilişkilidir. 2. Yerlileştirici kararlar Alışılmadık bir deyimi hedef dilde benzer işlev gören tanıdık bir ifadeyle karşılamak, okumanın akışını kolaylaştırabilir. Fakat bu karar deyimin yerel çağrışımlarını veya karakterin sesini değiştirebilir. Bir yemek adını genel bir yiyecek adıyla vermek de bazı ayrıntıları belirsizleştirebilir. Yerlileştirme bu nedenle yalnız “anlaşılır çeviri” ile eşitlenmemelidir. Sorulması gereken, hangi güçlüğün azaltıldığı ve bunun karşılığında hangi anlam ilişkilerinin değiştiğidir. Bir kolaylaştırma, başka bir bölümle bağlantıyı koparıyorsa etkisi bütün metin üzerinden değerlendirilmelidir. 3. Yabancılaştırıcı kararlar Kaynak dile ait bir adın korunması, açıklayıcı bir not eklenmesi veya alışılmadık bir ifadenin kısmen görünür bırakılması, okura metnin başka bir dilsel çevreden geldiğini hissettirebilir. Ancak her yabancı kelime otomatik olarak bilinçli bir yabancılaştırma stratejisi değildir. Açıklamasız koruma bazen gerekli bağlamı sağlayamaz; yapay bir sözdizimi de farklılığı göstermenin tek yolu değildir. Yorumda metnin hangi öğeyi neden görünür tuttuğunu ve okurun bunu nasıl anlamlandırabileceğini inceleyin. Yöntemin işlevi, yalnız yabancılık miktarıyla ölçülemez.
Uygulama, yorum ve sınırlar
4. Tek metinde farklı seçimler Bir çeviri yemek adlarını korurken bazı hitapları hedef dilde doğal biçimlerle karşılayabilir. Aynı eserde birden fazla yaklaşımın kullanılması kendiliğinden tutarsızlık değildir. Önemli olan seçimlerin metnin işlevine ve yayın amacına göre açıklanabilmesidir. Örneğin olayın çözümünde belirleyici olan bir kelimenin korunması gerekebilirken yalnız gündelik akışı sağlayan başka bir ifade dönüştürülebilir. Karşılaştırma yaparken birkaç örneği genelleştirmeden önce metnin farklı yerlerine bakın. Çevirinin tümünü iki karşıt kutuptan birine yerleştirmek ayrıntıları kaybettirebilir. 5. Görünürlük ve değerlendirme Çevirmen önsözü veya notu, kararların gerekçesini okura açabilir. Bu açıklama çeviriyi otomatik olarak başarılı yapmaz; fakat değerlendirme için daha açık bir tartışma zemini sağlar. Akıcı bir metin de çok sayıda kararın sonucudur, kendiliğinden oluşmuş sayılmaz. Okur hangi kültürel işaretleri fark ediyor, hangilerini tanıdık bir kalıp içinde karşılıyor soruları önemlidir. Bu tartışmayı bir kültürün diğerinden üstün olduğu iddiasına çevirmeden, temsil ve okuma koşullarının somut etkileri üzerinde tutmak gerekir. 6. Karşılaştırmalı uygulama Bir kısa paragraftaki kültürel öğeleri işaretleyin ve iki çeviride bunların nasıl verildiğini kaydedin. Adın korunması, genel bir karşılık kullanılması, açıklama eklenmesi ve cümle yapısının değiştirilmesi gibi kararları ayrı ayrı tarif edin. Sonra her kararın sahnenin sesine, anlaşılmasına ve başka bölümlerle bağına etkisini tartışın. Tek başına “sadık” veya “serbest” etiketi bu incelemenin yerini tutmaz. Amaç kusursuz bir orta yol ilan etmek değil, hangi çözümün hangi bağlamda neyi görünür kıldığını gerekçeli biçimde açıklamaktır.