Serbest dolaylı anlatım nasıl anlaşılır?
Serbest dolaylı anlatım, anlatıcının cümlesi içinde karakterin kelime seçimini, değerlendirmesini veya duygusal vurgusunu duyabildiğimiz bir anlatma biçimidir. Karakterin düşüncesi her zaman tırnak içine alınmaz ya da “diye düşündü” ifadesiyle tanıtılmaz. Bu nedenle okur yalnız olayları değil, söylenen sözün kime ait olabileceğini de izler. Yöntem yakınlık, eleştiri ve belirsizlik arasında farklı etkiler yaratabilir.
Kavram, yapı ve okuma
1. Doğrudan ve dolaylı aktarma Bir karakterin “Bugün buradan ayrılacağım” sözünü doğrudan aktarırken sözün sınırını tırnak belirler. “O gün oradan ayrılacağını söyledi” cümlesinde anlatıcı zamanı ve kişiyi kendi anlatımına göre düzenler. Serbest dolaylı anlatımda ise bu düzenleme kısmen sürerken karakterin şaşkınlığı veya sabırsızlığı cümleye sızabilir. Tanımaya çalışırken yalnız zamire bakmak yeterli değildir; aktarma fiili, zaman işaretleri, önceki konuşmalar ve değerlendirici kelimeler birlikte incelenmelidir. 2. Çift sesin kurulması “Otobüs yine gecikmişti. Elbette bütün aksilikler onu bulurdu!” örneğinde ikinci cümle anlatıcının kesin hükmü olmak zorunda değildir. Yakın bağlam, karakterin kendisini nasıl gördüğünü duyurabilir. Ünlem, abartı ve “elbette” gibi tutum belirten sözcükler bu ihtimali güçlendirir. Ancak her ünlem serbest dolaylı anlatım sayılmaz. Metnin daha önce kurduğu anlatıcı sesiyle karakterin alışkanlıklarını karşılaştırmak, bir cümlenin iki ses arasında nasıl konumlandığını göstermeye yardımcı olur. 3. Zaman ve bakış merkezi Kişi geçmiş zamanda üçüncü kişiyle anlatılırken “şimdi” veya “yarın” gibi ifadeler karakterin bulunduğu ana bağlanabilir. Böylece dilbilgisel zaman ile yaşanan anın merkezi birbirinden ayrılır. Bu gerilim özellikle karakterin geleceğe ilişkin beklentisini veya geçmişe verdiği tepkiyi görünür kılar. Türkçedeki kip ve görünüş olanakları İngilizce örneklerle tamamen aynı işlemez. Bir yabancı dilin belirleyicisini bütün Türkçe cümlelere mekanik olarak uygulamak, anlatımın işleyişini yanlış sınıflandırabilir. Bir anlatıdaki “düşünmüş olmalıydı” ifadesi de ayrıca incelenmelidir: bu söz karakterin kendi düşüncesini değil, anlatıcının onun zihnine ilişkin tahminini bildirebilir. Kesin düşünce aktarımı ile dışarıdan yapılan çıkarımı ayırmak, ses çözümlemesini daha dikkatli hâle getirir.
Uygulama, yorum ve sınırlar
4. Yakınlık ile mesafe Anlatı karakterin diliyle konuştuğunda okur onun düşüncesine yaklaşabilir; fakat bu yakınlık otomatik onay anlamına gelmez. Çevredeki olaylar karakterin önyargısını veya kendini kandırmasını açığa çıkarıyorsa çift ses ironik bir uzaklık da oluşturur. Örneğin kendisini son derece cömert sayan bir kişinin küçük bir masrafı uzun uzun hesaplaması, değerlendirme ile davranış arasına mesafe koyar. Yorum, tek cümledeki güçlü sıfata değil, bu ilişkiler ağına dayanmalıdır. 5. Yakın okuma adımları Önce tartışmalı cümleyi işaretleyin, sonra bir önceki ve sonraki paragrafa dönün. Cümlenin bilgi alanını kimin bildikleri sınırlandırıyor, duygusal sözcükleri kim kullanıyor ve başka bir anlatıcı yorumu bu değerlendirmeyi değiştiriyor mu diye sorun. İki olası okuma yazmak yararlıdır: biri anlatıcının, diğeri karakterin sözü gibi. Hangisinin metinsel ayrıntıları daha az zorladığını açıklayın. Böyle bir çalışma etiket bulmaktan çok, yorumun kanıtını görünür kılar. 6. Çeviri ve belirsizlik Çeviride “diye düşündü” gibi ek bir açıklama, kaynak metindeki belirsizliği azaltabilir; açıklamayı kaldırmak da ses ilişkisini değiştirebilir. Bu yüzden iki çeviri karşılaştırılırken yalnız kelimelerin doğruluğu değil, düşüncenin kime bağlandığı da incelenmelidir. Bazen metin bilinçli olarak kesin bir ayrım yaptırmaz. Bu durumda belirsizliği hata saymadan tarif etmek daha açıklayıcıdır. Serbest dolaylı anlatım, her zihinsel cümlenin adı değil, bağlama göre saptanan belirli bir söylem düzenidir.