Edebî çeviride sözcük oyunları nasıl aktarılır?
Edebî çeviride sözcük oyunu, anlamın yanında ses, yazılış, çokanlamlılık veya kültürel çağrışımla kurulan bir ilişkinin başka bir dilde yeniden ele alınmasını gerektirir. Kaynak dilde tek kelimeyle çalışan bir oyun, hedef dilde iki ayrı kelimeye dağılabilir. Bu nedenle yalnız sözlük karşılığı bulmak yeterli olmaz. Çevirmen, oyunun eserde ne yaptığını belirleyerek anlam, etki ve anlatı içindeki yer arasında karar verir. Bütün sözcük oyunları için geçerli tek bir çözüm bulunmaz.
Kavram, yapı ve okuma
1. Oyunun mekanizmasını bulmak Önce hangi ilişkinin çalıştığını açıklayın: aynı sesin farklı anlamları mı, benzer yazılış mı, deyimin iki biçimde anlaşılması mı söz konusu? Özgün bir örnek olarak “Yaz gelince yaz!” cümlesinde Türkçedeki mevsim adı ile yazma buyruğu aynı biçimde görünür. İngilizcede mevsim ve yazma eylemi farklı sözcüklerle ifade edildiğinden ses ilişkisi doğrudan taşınmaz. Bu gözlem, bütün cümlenin çevrilemez olduğu anlamına gelmez; hangi katmanın değiştiğini somut olarak belirlemeye yardımcı olur ve çözüm arayışını daraltır. 2. Metindeki görevi Bir sözcük oyunu okuru güldürebilir, karakterin konuşma alışkanlığını gösterebilir veya olay örgüsünde yanlış anlamaya yol açabilir. Aynı yöntem bu farklı görevlerde aynı derecede uygun olmayacaktır. Şakanın kısa sürede anlaşılması gereken bir konuşmada uzun açıklama ritmi bozabilir; bilmeceye dayanan olayda ise belirsizliği korumak temel önem taşıyabilir. Çeviri öncesinde oyunun çıkarılması hâlinde ne kaybolduğunu yazın. Kaybolan şey yalnız bir espri değil, karakter ilişkisi veya sonraki olayın gerekçesi de olabilir; karar buna göre değerlendirilmelidir. 3. Anlamı korumak ve etkiyi kurmak Bir seçenek anlamı açıkça aktarıp ses benzerliğinden vazgeçmektir. Başka bir seçenek hedef dilde benzer işlev gören yeni bir oyun aramaktır. İkinci yol, kaynakta bulunmayan ayrıntılar ekleyebileceği için dikkat gerektirir. Yeni oyunun karaktere, döneme ve anlatı durumuna uyup uymadığını kontrol edin. Yalnız daha komik bir karşılık bulmak başarı ölçüsü değildir. Çevirinin hangi anlamı koruduğu, hangi ses ilişkisini dönüştürdüğü ve bunun bütün metindeki sonucu açıkça tartışılabilmelidir.
Uygulama, yorum ve sınırlar
4. Açıklama ve telafi Dipnot veya kısa bir çevirmen açıklaması kaynak oyunun nasıl işlediğini gösterebilir; ancak not, okurun ilk anda yaşadığı etkiyi bütünüyle yeniden üretmez. Bazen metnin yakınındaki başka bir yerde dilsel bir imkân kullanılarak kayıp kısmen telafi edilir. Bu kararın rastgele değil, eserin üslubuna uygun olması gerekir. Çeviriyi değerlendirirken açıklamanın nerede verildiğini ve okuma akışını nasıl etkilediğini inceleyin. Her kaybın mutlaka aynı cümlede ve aynı araçla karşılanması gerektiği varsayımı seçenekleri gereksiz yere daraltabilir. 5. Okur ve yayın bağlamı Çocuk kitabı, sahnede söylenecek metin, şiir ve açıklamalı edisyon farklı okuma koşullarına sahiptir. Sesle duyulan bir oyun ile yazılışta fark edilen oyun aynı ortamda aynı biçimde çalışmayabilir. Hedef okurun varsayılan dil bilgisi ve kitabın not sistemi de kararı etkiler. Bu farklılıklar, herhangi bir okur grubunun kültürel olarak bütünüyle tek tip olduğu anlamına gelmez. Çeviri stratejisi belirlenirken somut yayın amacı ve metnin ihtiyaçları açıklanmalı; yalnız okurun kolaylık isteyeceği varsayımıyla bütün güçlükler silinmemelidir. 6. İki çeviriyi karşılaştırmak Önce kaynak oyunun iki anlamını ve biçimsel bağlantısını kendi cümlelerinizle yazın. Sonra çevirilerin anlam, ses, anlatı işlevi ve açıklama kullanımı bakımından hangi seçimleri yaptığını karşılaştırın. “Bire bir değil” demek tek başına bir değerlendirme sayılmaz. Karşılığın metnin başka yerleriyle tutarlılığına ve neyin korunup neyin dönüştürüldüğüne bakın. Birden fazla makul çözüm bulunabilir. İyi bir karşılaştırma, tercihleri somutlaştırır ve kendi ölçütünü görünür kılar; çevirmenin ulaşamayacağı kusursuz bir eşdeğerliği otomatik olarak varsaymaz.