Anlatıda eksilti zamanı nasıl değiştirir?
Anlatıda eksilti, hikâye dünyasında geçen bir sürenin metinde ayrıntılı olarak anlatılmadan aşılmasıdır. İki sahne arasında günler veya yıllar geçebilir; okur bu boşluğu zaman işaretlerinden ve değişmiş koşullardan çıkarır. Eksilti, yalnız kısa yazma kolaylığı değildir. Hangi olayların sahneye çıkarıldığını, hangilerinin sonuçlarıyla gösterildiğini belirlediği için anlatının ritmini ve yorumunu etkiler. Bu kavramı cümlede sözcük düşürülmesi anlamındaki dilbilgisel eksiltiden ayırmak gerekir.
Kavram, yapı ve okuma
1. Hikâye zamanı ve metin zamanı Bir karakterin beş yıllık öğrenimini iki cümlede anlatmak ile o yılları hiç anlatmadan mezuniyet sahnesine geçmek aynı işlem değildir. İlki özetleme, ikincisi eksilti olarak değerlendirilebilir. Özet, aralığın içinde ne olduğunu az da olsa aktarır; eksilti ise aralığı geçerek onun öncesiyle sonrasını ilişkilendirir. Sürenin uzunluğunu sayfa sayısından tek başına çıkaramayız. Açık tarih, mevsim, yaş ve toplumsal koşul değişiklikleri daha güçlü göstergeler sunar; bunlar birlikte okunmalıdır. 2. Açık ve örtük boşluklar “Üç yıl sonra” ifadesi okura atlanan süreyi doğrudan bildirir. Başka bir metin süreyi söylemeden çocuğu yetişkin, işyerini kapanmış veya dostluğu bitmiş olarak gösterebilir. Böyle bir geçişte eksiltiyi fark etmek için önceki durumla sonraki ayrıntıları karşılaştırırız. Bilginin eksikliği her zaman zaman atlaması değildir; anlatıcı bazı olayları bilmediği veya açıklamayı ertelediği için de sessiz kalabilir. Bu yüzden boşluğun hangi türden olduğunu metin içindeki işaretlerle tartışmak gerekir. 3. Ritim ve ağırlık Uzun bir zamanın atlanıp kısa bir karşılaşmanın sayfalar boyunca sürmesi, eserin hangi deneyime ağırlık verdiğini düşündürür. Fakat anlatılmayan sürenin önemsiz olduğu sonucuna hemen varılmamalıdır. Tam tersine, bir kaybın veya değişimin ayrıntılarını atlamak, sonrasındaki sessizliği daha etkili kılabilir. Yakın okumada atlanan aralığın iki ucuna bakın: benzer bir eşyanın yeri değişmiş mi, bir hitap biçimi kaybolmuş mu, karakterin gündelik alışkanlığı dönüşmüş mü? Ritmi somut ayrıntıyla açıklayın.
Uygulama, yorum ve sınırlar
4. Okurun yaptığı çıkarım Eksilti okuru bağlantı kurmaya çağırır, ancak her boşluk serbestçe doldurulacak bir alan değildir. Önceki bir tartışmanın ardından iki kişinin artık görüşmediğini öğreniyorsak arada bir kopuş olduğunu düşünebiliriz; bunun kesin tarihini ve nedenini uyduramayız. Yorumda bilinen, güçlü biçimde sezdirilen ve bilinmeyen unsurları ayırın. Bu ayrım özellikle karakterlerin sessizliklerini veya travmatik deneyimleri değerlendirirken önemlidir. Anlatının vermediği bilgiyi kendi beklentimizle tamamlamak, metindeki belirsizliği ortadan kaldırabilir. 5. Gecikmiş açıklama Bir anlatı başlangıçta atladığı olayı daha sonra anı, mektup veya başka bir kişinin tanıklığı üzerinden açıklayabilir. Böylece ilk boşluk kalıcı olmaktan çıkar, fakat okurun önceki sahneleri yeniden değerlendirmesine yol açar. Olayın sonradan verilmesi ile sıradan bir zaman sıçramasını ayırmak için bilgi sırasını not edin. Okur ilk okumada ne biliyordu, sonraki açıklamayla ne değişti? Bu yöntem, eksiltinin yalnız kronolojiye değil, bilginin dağıtılmasına da katıldığını gösterir. 6. Uygulama ve sınırlar Aynı kurmaca olayı önce her günü izleyen bir taslakla, sonra iki sahne arasına bir aylık boşluk bırakarak yazın. İkinci metinde okurun kaybolmaması için hangi iki ayrıntıya ihtiyaç duyduğunu belirleyin. Gereğinden fazla açıklama eksiltinin etkisini azaltabilir; hiçbir bağ vermemek ise amaçlanmayan karışıklık yaratabilir. İyi kullanımın tek ölçüsü hız değildir. Boşluğun duygusal, düşünsel veya yapısal bir işleve sahip olması ve eserin diğer tercihleriyle ilişki kurması önemlidir.